Ekonomię społeczną (społeczną gospodarkę rynkową) tworzą organizacje
i przedsiębiorstwa niezależne od państwa, które produkują dobra i usługi handlowe i nie handlowe mając na względzie cel społeczny, praktykują demokratyczne uczestnictwo swoich członków będących ich użytkownikami i pracownikami, wyznaczają sobie cele oparte na solidarności i interesie ogólnym nie dzielą swojego zysku pomiędzy akcjonariuszy. Kluczową zasadą idei ekonomii społecznej jest prymat działania na rzecz osób (członków, beneficjentów) nad maksymalizacją zysku. Dla podmiotów ekonomii społecznej obok celu gospodarczego istotna jest misja społeczna. Ekonomia społeczna bazuje na takich wartościach jak solidarność, partycypacja i samorządność. W takich ramach tworzone są wysokiej jakości miejsca pracy oraz poprawia się jakość życia.

Komisja Europejska zdefiniowała organizacje ekonomii społecznej jako podmioty gospodarcze i społeczne działające we wszystkich trzech sektorach. Przede wszystkim wymienić należy: banki spółdzielcze, ubezpieczenia wzajemne, fundusze doręczeniowe, spółdzielnie, agencje rozwoju regionalnego, fundacje i stowarzyszenia.
Mimo wielości form prawnych istnieje zespół cech wspólnych dla tych podmiotów:

§  pierwszeństwo celów indywidualnych i społecznych ponad zyskiem,

§  otwarte i dobrowolne członkostwo,

§  demokratyczna kontrola członków,

§  połączenie potrzeb członków/użytkowników i/lub potrzeb ogólnych,

§  obrona i realizacja wartości solidarności i odpowiedzialności,

§  autonomiczne zarządzanie i niezależność od władz publicznych,

§  przeznaczenie wypracowanego zysku do realizacji celów stabilnego rozwoju,

§  realizacji usług dla członków lub usług ogólnych.

Przedsiębiorstwa społeczne to instytucje mające na celu przeciwdziałanie ekskluzji społecznej, będące instrumentem spójności społecznej i reintegracji społeczno-zawodowej grup nie samowystarczalnych ekonomicznie i społecznie oraz miejsca ich socjalizacji, a także podmioty służące rewitalizacji regionów peryferyjnych. Przedsiębiorstwa o orientacji społecznej to prywatne instytucje, które świadczą usługi socjalne i inne usługi na rzecz szerszych społeczności zarówno w tradycyjnych obszarach (np. usługi pielęgnacyjne),
jak i odpowiadają na popyt na nowe usługi, m.in. kursy ochrony obiektów/nieruchomości, przywarsztatowe szkolenia zawodowe, kształcenie i dokształcanie osób do nowych zawodów i umiejętności. Od innych przedsiębiorstw różnią się tym, że wypracowany zysk przeznaczany jest na cele społeczne. Według raportu OECD przedsiębiorstwa społeczne (social enterprises) to organizacje, które przyjmują odmienne formy prawne
w poszczególnych krajach, są zorganizowane zgodnie z duchem przedsiębiorczości i realizują zarówno cele społeczne, jak i ekonomiczne. "To, co wyróżnia przedsiębiorstwa społeczne
to ich zdolność do znajdowania innowacyjnych i dynamicznych rozwiązań wobec problemów bezrobocia i wykluczenia społecznego oraz przyczynianie się do takiego typu rozwoju ekonomicznego, który wzmacnia spójność społeczną, stanowiącą jeden
z wymiarów zrównoważonego rozwoju". Cechą znamienną organizacji gospodarki społecznej jest to, że zysk nie stanowi ich wyłącznego celu. Organizacje te tworzą taki model działania, który przyczynia się nie tylko do osiągnięcia korzyści ekonomicznych, ale także podtrzymuje i rozwija więzi społeczne. Ich podstawową formą są tzw. firmy społeczne. Są to podmioty gospodarcze o rynkowej orientacji, które równocześnie respektują specyficzne potrzeby osób o słabej zatrudnialności i niskich kwalifikacjach, tworząc szereg form tymczasowego i stałego zatrudnienia:

§  przygotowują do pracy na otwartym rynku pracy, pomagając w samozatrudnieniu poprzez przyuczenie do zawodu, udzielanie mikropożyczek bądź tworzenie miejsc pracy,

§  rozwijają wspierane zatrudnienie w ramach otwartego rynku pracy (supported employment),

§  rozwijają odrębne systemy stabilnego zatrudnienia równoległe wobec rynku.

Główne cele przedsiębiorstw społecznych to:

§  reintegracja z rynkiem pracy osób niepełnosprawnych, długotrwale bezrobotnych, zagrożonych lub dotkniętych wykluczeniem społecznym (m.in. osoby uzależnione,
b. więźniowie, młodzież, która przerwała obowiązek szkolny),

§  pełnienie roli tymczasowych rynków pracy, stanowiących etap przejścia do otwartego rynku pracy,

§  realizacja niezaspokojonych potrzeb społeczności lokalnych poprzez produkcję dóbr i usług (tradycyjnych usług opiekuńczych jak i nowych przedsięwzięć ukierunkowanych
na stymulowanie i zaspokojenie popytu na nowe usługi sąsiedzkie),

§  produkcja dóbr i usług wymagających ekstensywnego zatrudnienia.

Kryteria społeczne:

§  działalność przedsiębiorstw społecznych jest ukierunkowana explicite na wspieranie i rozwój społeczności lokalnych i promowanie poczucia odpowiedzialności społecznej na szczeblu lokalnym. Jednym z zasadniczych celów przedsiębiorstw społecznych jest służenie rozwojowi wspólnot lokalnych i wybranym zbiorowościom,

§  demokratyczne zarządzanie w przedsiębiorstwach społecznych oparte na zasadzie 1 miejsce, 1 głos - proces podejmowania decyzji nie podporządkowany udziałom kapitałowym, chociaż w przedsiębiorstwach społecznych właściciele kapitału odgrywają istotną rolę, to prawa
w zakresie podejmowania decyzji są dzielone z innymi udziałowcami,

§  partycypacyjny charakter przedsiębiorstw społecznych. Odznaczają się one tym,
że użytkownicy ich usług są reprezentowani i uczestniczą w ich strukturach. W wielu wypadkach jednym z celów przedsiębiorstw społecznych jest wzmocnienie demokracji na szczeblu lokalnym poprzez działalność ekonomiczną,

§  ograniczona dystrybucja zysków.

Kryteria ekonomiczne:

§  stała działalność mająca bezpośrednio na celu produkcję dóbr i/lub sprzedaż usług.
W mniejszym stopniu natomiast niż klasyczne organizacje III sektora pełnią rolę rzecznika praw i potrzeb lub zajmują się redystrybucją;

§  duży stopień autonomii działania: przedsiębiorstwa społeczne są zakładane na zasadach dobrowolności przez grupy obywateli i przez nich zarządzane (nie są zarządzane pośrednio lub bezpośrednio przez władze publiczne i inne instytucje, jak firmy prywatne czy federacje), chociaż mogą korzystać z dotacji publicznych. Ich udziałowcy mają prawo głosu i prawo do własnego stanowiska oraz prawo wyjścia z organizacji;

§  ponoszenie znaczącego ryzyka ekonomicznego w prowadzeniu działalności (finansowe podstawy działania przedsiębiorstw społecznych zależą od wysiłków ich członków
i pracowników, do których należy zapewnienie odpowiednich zasobów finansowych,
w odróżnieniu od instytucji publicznych);

§  działalność przedsiębiorstw społecznych wymaga istnienia minimalnego personelu płatnego, chociaż podobnie jak w wypadku tradycyjnych organizacji non-profit, przedsiębiorstwa społeczne mogą bazować w swojej działalności zarówno na zasobach finansowych jak
i pozapieniężnych oraz opierać swoją działalność na pracy płatnej i społecznej.

Przedsiębiorstwa społeczne przybierają bardzo wiele różnych form, takich jak:

§  firmy społeczne – dające zatrudnienie i prowadzące szkolenia dla osób niepełnosprawnych

§  i innych grup społecznie marginalizowanych,

§  związki kredytowe – zapewniające dostęp do środków finansowych na zasadach niekomercyjnych,

§  instytucje pośredniczące na rynku – prowadzące szkolenia i umożliwiające odbywanie staży zawodowych osobom pozostającym bez pracy przez dłuższy czas,

§  instytucje organizujące usługi opiekuńcze – przedsiębiorstwa społecznie silnie związane
z konkretną społecznością i lokalnym rynkiem pracy,

§  spółdzielnie – stowarzyszenia osób działające razem w celu zaspokojenia wspólnych potrzeb ekonomicznych i społecznych poprzez prowadzenie przedsiębiorstw będących ich wspólną własnością,

§  organizacje pozarządowe – umożliwiające realizację celów dobroczynnych w innowacyjny sposób.

SJ