Ubezpieczenia społeczne jako element  zabezpieczenia społecznego , stale wywołuje żywe dyskusje oraz wzbudza kontrowersje. Reformy systemów emerytalnych , konieczne z uwagi na zachodzące obecnie procesy demograficzne i społeczno – ekonomiczne, są decyzjami trudnymi . W odczuciu obywateli burzą one bowiem poczucie bezpieczeństwa socjalnego. Dlatego pokonanie oporu społecznego przeciwko zmianom wymaga jednocześnie woli politycznej i osłony sprzyjającego układu sił parlamentarnych z jednej strony  oraz edukacji i informacji dotyczącej zasad ubezpieczeń społecznych i funkcjonowania systemów emerytalnych z drugiej. Częścią tej edukacji powinno być kształtowanie postaw rzetelności w korzystaniu z praw socjalnych oraz odpowiedzialności osobistej za godną starość.

Sprawa pozytywnego informowania o zabezpieczeniu społecznym jest trudnym zadaniem, przede wszystkim dlatego, że systemy emerytalne a szczególnie ich część finansowania, nie są łatwe do zrozumienia. Do trudności ze zrozumieniem świadczeń długoterminowych, jakim są emerytury, przyczynia się wpływ tzw. czynnika krótkowzroczności. Prawa psychologii społecznej budują postawy, które skupiają uwagę  jedynie na teraźniejszości. Samodzielne, dodatkowe zabezpieczenie się na starość oraz odpowiedzialność osobista za okres trwałej dezaktywizacji zawodowej jakim jest emerytura, nie są popularnymi postawami. Z całą  odpowiedzialnością można powiedzieć  o braku  świadomości ubezpieczeniowej. Edukacja o systemie ubezpieczeń społecznych powinna zaczynać się już na etapie szkoły średniej np. podczas nauczania wiedzy o społeczeństwie. Niezbędna jest również powszechna obywatelska edukacja  z zakresu ubezpieczeń , dla tych, którzy wchodzą na rynek pracy. Wiedza sprzyjałaby merytorycznej, a nie emocjonalnej ocenie systemu ubezpieczeń.

Badania przeprowadzone przez Instytut Spraw Publicznych wykazały, iż Polacy na przedpolu starości preferują wczesne przechodzenie na emeryturę, zarówno ze względów ekonomicznych jak i kulturowych.

Czynnikami o charakterze ekonomicznym motywującymi do przejścia na emeryturę są z jednej strony wystarczająca wysokość otrzymywanego świadczenia , a z drugiej strony niepewność co do stałości dochodów z pracy (poczucie zagrożenia zwolnieniem i bezrobociem), z trzeciej zaś uwzględnienie tzw. kosztów alternatywnych , związanych z odmiennym niż wykonywanie pracy wydatkowaniem swego czasu (na przykład kosztów zapewnienia opieki nad wnukami) .

Czynnikami o charakterze kulturowym są przede wszystkim opinie dotyczące preferowanego społecznie wieku, w którym powinna dokonać się zmiana statusu pracownika, oraz naciski otoczenia na wyjście z rynku pracy, przybierające często postać dyskryminacji ze względu na wiek.

Zawirowania polityczne związane z nagłym wprowadzaniem szczególnych procedur przyznawania świadczeń emerytalnych mogą stać się czynnikiem dezorientującym. Obawa przed utratą możliwości prawa do wcześniejszego uzyskania świadczenia, lub niepewność, jak będą wyglądać przepisy za rok, dwa, często prowadzi do przedwczesnego rezygnowania z aktywności zawodowej.

Plany emerytalne tych aktywnych zawodowo Polek i Polaków, którzy w najbliższym dwudziestoleciu będą wycofywać się z rynku pracy , wskazują na niezwykle rozbudowane oczekiwania co do możliwości wczesnego uzyskania pierwszego świadczenia emerytalnego. Wczesna emerytura postrzegana jest jako swoisty przywilej zaś potencjalni emeryci – określając determinanty wysokości świadczenia – dostrzegają minimalny staż pracy i wysokość dotychczasowego wynagrodzenia, marginalizując znaczenie wieku, w jakim następuje trwała dezaktywizacja zawodowa.

Dlatego tak ważnym zadaniem jest upowszechnianie wśród ubezpieczonych w nowym systemie emerytalnym informacji na jego temat - przede wszystkim wyjaśnianie sposobu wyliczenia wysokości świadczenia emerytalnego. Ów bak wiedzy przybiera postać nazbyt niskich obecnie inwestycji w stan własnego zdrowia, kwalifikacje , dokształcanie, które będą skutkować w późniejszym okresie obniżeniem atrakcyjności na rynku pracy , a pośrednio wypychaniem na wcześniejszą emeryturę oraz marginalizowaniem przez pracodawców, pracowników  tej grupy wiekowej .

Barbara Dębicka

Źródło:

1. Przejście z pracy na emeryturę „ Informacje i Opracowania Statystyczne” Warszawa 2007.
2. „To idzie starość”  Uniwersytet Łódzki, Zakład Demografii i Gerontologii Społecznej, 2008.