Warunki nabywania prawa do emerytury oraz jej wysokość określa ustawa z dnia 17.12.1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Emerytury dla ubezpieczonych urodzonych przed 1 stycznia 1949 r.

Emerytury dla tej grupy osób obejmują:

− tzw. emeryturę powszechną

− emeryturę przy niepełnym stażu emerytalnym

− emeryturę w obniżonym wieku

− emeryturę wcześniejszą

Emerytura powszechna

          Uprawnienia do tej emerytury przysługuje ubezpieczonym, którzy spełnili łącznie następujące warunki:

1) osiągnęli wiek emerytalny wynoszący co najmniej 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn,

2) mają okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn.

Emerytura przy niepełnym stażu emerytalnym

          Ustawa emerytalna przewiduje uzyskanie emerytury przez ubezpieczonych, którzy nie udowodnili stażu emerytalnego wymaganego przy emeryturze powszechnej (tj. co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn). Na emeryturę przy niepełnym stażu pracy mogą przejść ubezpieczeni, którzy:

1) osiągnęli wiek emerytalny wynoszący co najmniej 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn,

Warunek podlegania ostatnio, przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę, ubezpieczeniu pracowniczemu uważa się za spełniony wówczas, gdy przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę wnioskodawca podlegał ubezpieczeniu jako pracownik. Za pracownika uważa się osobę pozostającą w stosunku pracy, która podlega ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu od dnia nawiązania stosunku pracy do dnia ustania tego stosunku.

Prawo do omawianego świadczenia przysługuje osobom, dla których ostatnim ubezpieczeniem było ubezpieczenie pracownicze, nawet jeżeli bezpośrednio przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę nie wykonywały zatrudnienia. Emerytura ta przysługuje także osobom, dla których ostatnim ubezpieczeniem było ubezpieczenie pracownicze i które bezpośrednio przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę:

− pobierały zasiłek dla bezrobotnych, zasiłek przedemerytalny lub świadczenie przedemerytalne,

− korzystały z urlopu kolejowego albo górniczego lub też

− pobierały rentę z tytułu niezdolności do pracy lub rentę rodzinną.

Termin „ostatnio” nie oznacza okresu przypadającego bezpośrednio przed spełnieniem warunków do emerytury czy też zgłoszeniem wniosku o to świadczenie.

Emerytura wcześniejsza

             Po spełnieniu warunków określonych przepisami odrębnych ustaw na wcześniejszą emerytury mogą

przejść:

- inwalidzi wojenni lub wojskowi – ustawa z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin,

- kombatanci - ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego,

- pracownicy urzędów państwowych - ustawa z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych,

- pracownicy służby cywilnej – ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r. o służbie cywilnej,

- pracownicy samorządowymi - ustawa z dnia 22 marca 1990 r. o pracownikach samorządowych,

- nauczyciele – ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela,

- nauczyciele akademiccy - ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym,

żołnierzami zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnionymi w kopalniach węgla, kamieniołomach i zakładach wydobywania rud uranu - ustawa z dnia 2 września 1994 r. o świadczeniu pieniężnym i uprawnieniach przysługujących żołnierzom zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnianym w kopalniach węgla, kamieniołomach, zakładach rud uranu i batalionach budowlanych.

Pracownicy zatrudnieni w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

         Z prawa do emerytury wcześniejszej mogą skorzystać osoby, które udowodniły 20 lat (kobiety) i 25 lat (mężczyźni) okresów składkowych i nieskładkowych, w tym co najmniej 15 (w niektórych przypadkach 10) lat zatrudnienia na stanowisku pracy w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze. Osoby spełniające te warunki mogą przejść na emeryturę w wieku określonym dla poszczególnych grup zawodowych i stanowisk pracy uregulowanych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

Za pracowników zatrudnionych w szczególnym charakterze uważa się:

1) pracowników organów kontroli państwowej,

2) pracowników organów administracji celnej,

3) pracowników wykonujących działalność twórczą lub artystyczną,

4) dziennikarzy zatrudnionych w redakcjach dzienników, czasopism, w radiu, telewizji oraz w organach prasowych, informacyjnych, publicystycznych albo fotograficznych, objętych układem zbiorowym pracy dziennikarzy,

5) nauczycieli, wychowawców lub innych pracowników pedagogicznych wykonujących pracę nauczycielską,

6) żołnierzy zawodowych, funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Agencji Wywiadu, Straży Granicznej, Służby Więziennej, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celnej i Biura Ochrony Rządu,

7) niektórych pracowników jednostek ochrony przeciwpożarowej.

Górnicy

               Prawo do górniczej emerytury przysługuje pracownikowi:

− po ukończeniu wieku wynoszącego 55 lat i udowodnieniu okresu pracy górniczej wraz z okresami pracy równorzędnej

i okresami zaliczanymi do pracy górniczej w wymiarze co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn, w tym co najmniej 5 lat pracy górniczej,

− po ukończeniu 50 lat i udowodnieniu wskazanych wyżej okresów, z tym że okres pracy górniczej wynosi w tym przypadku co najmniej 15 lat.

Ubezpieczonym, którzy mają okres skałdkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn w tym co najmniej 5 lat pracy górniczej oraz niespełniają warunków wymaganych do uzyskania górniczej emerytury, wiek emerytalny obniża się o 6 miesięcy za każdy rok takiej pracy, nie więcej jednak niż o 15 lat.Szczegółowe warunki nabycia prawa do emerytury górniczej określa ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.).

Kolejarze

        Kolejarze mogą przejść na emeryturę w wieku emerytalnym obniżonym o 5 lat w stosunku do powszechnie obowiązującego (a więc 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn), jeżeli udowodnią okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn, w tym minimum 15 lat zatrudnienia na kolei, łącznie z okresami równorzędnymi i zaliczanymi do okresów zatrudnienia na kolei.

Nauczyciele

         Z prawa do przejścia na emeryturę bez względu na wiek mogą skorzystać nauczyciele, którzy posiadają 30-letni okres składkowy i nieskładkowy, w tym 20 lat pracy nauczycielskiej, lub 25-letni staż emerytalny, w tym 20 lat pracy w szkolnictwie specjalnym. Warunkiem uzyskania emerytury bez względu na wiek jest wykonywanie pracy nauczycielskiej bezpośrednio przed złożeniem wniosku o przyznanie emerytury oraz rozwiązanie stosunku pracy na wniosek nauczyciela albo rozwiązanie lub wygaśnięcie stosunku pracy:

- w razie całkowitej lub częściowej likwidacji szkoły albo w razie zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w szkole lub zmian planu nauczania, uniemożliwiających dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć,

- wygaśnięcia z mocy prawa z upływem sześciomiesięcznego okresu pozostawania w stanie nieczynnym,

- wygaśnięcia stosunku pracy z powodu odmowy podjęcia proponowanej pracy przez nauczyciela w stanie spoczynku.

Emerytura może być przyznana nie wcześniej niż od pierwszego dnia przypadającego po rozwiązaniu (wygaśnięciu) stosunku pracy.
Nauczyciele mają również prawo do wcześniejszej emerytury po osiągnięciu wieku 55 lat – kobieta, 60 lat - mężczyzna i spełnieniu warunków określonych w § 15 rozporządzenia z 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 z późn. Zm.)

Emerytury dla ubezpieczonych urodzonych po 31 grudnia 1948 r.

          Przyznanie prawa do emerytury osobom urodzonym po 31 grudnia 1948 r., uzależnione jest jedynie od ukończenia wymaganego wieku, wynoszącego co najmniej 60 lat dla kobiet i co najmniej 65 lat dla mężczyzn i posiadania jakiegokolwiek okresu ubezpieczenia społecznego. Prawo do tej emerytury nie zależy od długości przebytych okresów składkowych i nieskładkowych, ale prawo do podwyższenia emerytury do kwoty minimalnej emerytury mają tylko te osoby, które udowodnią co najmniej 20 letni okres składkowy i nieskałdkowy w przypadku kobiet oraz 25 letni okres składkowy i nieskładkowy w przypadku mężczyzn.

Emerytury w obniżonym wieku

           Osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r. a przed 1 stycznia 1969 r., mają jednakże możliwość przejścia na emeryturę w obniżonym wieku, jeżeli spełnią łącznie następujące warunki:

1) nie przystąpiły, do otwartego funduszu emerytalnego,

2) warunki do uzyskania emerytury spełnią do 31 grudnia 2007 r.

Z powyższego prawa mogą skorzystać:

          1) kobiety będące pracownicami, które do 31 grudnia 2007 r. osiągną wiek 55 lat i udowodnią                    co najmniej 30-letni okres składkowy i nieskładkowy albo jeżeli posiadają co najmniej

20-letni okres składkowy i nieskładkowy i zostaną uznane za całkowicie niezdolne do pracy oraz nie są członkami otwartego funduszu emerytalnego,

           2) ubezpieczeni będący pracownikami, zatrudnionymi w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, pod warunkiem że do 31 grudnia 2007 r. ukończą wiek uprawniający do wcześniejszej emerytury i udowodnią staż emerytalny wynoszący dla kobiet 20 lat, a dla mężczyzn 25 lat, w tym wymagany okres zatrudnienia w szczególnych warunkach czy w szczególnym charakterze,

            3) ubezpieczeni z tytułu działalności twórczej lub artystycznej, którzy wiek emerytalny określony dla pracowników wykonujących działalność twórczą lub artystyczną, jak też wymagany staż: 20 lat dla kobiet i 25 lat pracy w przypadku mężczyzn, w tym co najmniej 15 lat działalności artystycznej lub twórczej - osiągną do 31 grudnia 2007 r.,

            4) kobiety będące pracownicami kolejowymi - jeśli do 31 grudnia 2007 r. udowodnią 20 lat okresów składkowych i nieskładkowych, w tym co najmniej 15 lat pracy na kolei, wraz z okresami równorzędnymi i zaliczanymi do pracy na kolei, a także do 31 grudnia 2007 r. ukończą wiek 55 lat,

              5) nauczyciele bez względu na wiek, którzy do 31 grudnia 2007 r. rozwiążą stosunek pracy i osiągną:

- co najmniej 30-letni okres składkowy i nieskładkowy, w tym co najmniej 20- letni okres pracy nauczycielskiej albo

- co najmniej 25-letni okres składkowy i nieskładkowy, w tym co najmniej 20-letni okres pracy w szkolnictwie specjalnym,

             6) pracownicy będący górnikami, którzy do 31 grudnia 2007 r. spełnią łącznie następujące warunki:

- ukończą 55 lat życia oraz udowodnią okres pracy górniczej wynoszący łącznie z okresami pracy równorzędnej i okresami zaliczanymi do pracy górniczej co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn, w tym co najmniej 5 lat pracy górniczej pod ziemią albo

- ukończą 50 lat życia i udowodnią 20 lat pracy w przypadku kobiet oraz 25 lat pracy w przypadku mężczyzn, w tym co najmniej 15 lat pracy górniczej.

         Ubezpieczeni urodzeni po 31 grudnia 1948 r., którzy do 31 grudnia 2007 r. nie osiągną wieku emerytalnego uprawniającego do emerytury z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, z tytułu wykonywania działalności twórczej lub artystycznej, emerytury górniczej, emerytury z tytułu wykonywania niektórych okresów pracy górniczej lub emerytury kolejowej, mogą przejść na emeryturę w wieku niższym niż 60 lat dla kobiety i 65 lat dla mężczyzny, jeśli w dniu 1 stycznia 1999 r., tj. w dniu wejścia w życie ustawy emerytalnej posiadali:

- okres zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, gwarantujący prawo do emerytury w wieku niższym niż 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn,

- okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn.

Podobnie emerytura ta przysługuje pod warunkiem nie przystąpienia do otwartego funduszu emerytalnego.

Emerytura dla ubezpieczonych urodzonych po 31 grudnia 1968 r.

         Osoby urodzone po 31 grudnia 1968 r. w całości zastały objęte nowym systemem emerytalnym. Oznacza to, że ubezpieczeni urodzeni po 31 grudnia 1968 r. są objęci nowymi zasadami wyliczania emerytury i mają obowiązek odkładania części składki emerytalnej do Otwartych Funduszy Emerytalnych.

Emerytura tej grupy ubezpieczonych zależeć będzie wyłącznie od wielkości kapitału zgromadzonego na koncie ubezpieczonego w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych i na rachunku w Otwartym Funduszu Emerytalnym oraz od wskaźnika Średniej Dalszego Trwania Życia. Osoby, które pracowały przed 1 stycznia 1999 r. będą miały doliczony do konta ubezpieczonego w ZUS kapitał początkowy za okresy składkowe i nieskładkowe przypadające do 31.12.1998 r.

Generalnie więc w odniesieniu do tej grupy osób długość posiadanych okresów składkowych i nieskładkowych będzie miała znaczenie jedynie przy ustalaniu kapitału początkowego oraz przy ustaleniu prawa tych osób do gwarancji otrzymania co najmniej najniższej emerytury.

Sposób wyliczenia emerytury dla osób urodzonych po 31 grudnia 1968 r.

        Wysokość emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych osób urodzonych po 31 grudnia 1968 r. będzie ustalana poprzez podzielenie kapitału emerytalnego przez średnie oczekiwane dalsze życie po przejściu na emeryturę (wyrażone w miesiącach).
Składka emerytalna, jaką odprowadzają osoby urodzone po 31 grudnia 1968 r. w 2/3 zostaje przekazana do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a w 1/3 trafia do Otwartych Funduszy Emerytalnych.
Jeżeli kwota emerytury przysługującej w FUS łącznie z emeryturą dożywotnią z zakładu emerytalnego będzie niższa od minimalnej emerytury, długość okresów składkowych i nieskałdkowych zdecyduje o tym, czy emerytura zostanie podniesiona do wysokości najniżej emerytury czy też nie. Wysokość emerytury zostanie podwyższona jeżeli mężczyzna będzie miał okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 25 lat a kobieta 20 lat.
Osoby urodzone po 31 grudnia 1968 r. będą miały prawo przejść na emeryturę w wieku 60 lat w przypadku kobiet i 65 lat w przypadku mężczyzn, ale im później to zrobią tym większy będzie ich kapitał emerytalny i miesięczna wysokość emerytury.
Składka emerytalna, jaką odprowadzają osoby urodzone po 31 grudnia 1968 r. w 2/3 zostaje przekazana do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a w 1/3 trafia do Otwartych Funduszy Emerytalnych.

Dodatki do emerytur

         Do emerytur przysługują następujące dodatki:

- pielęgnacyjny – przysługuje osobie, która została uznana za całkowicie niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji albo ukończyła 75 rok życia. Dodatek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie, która przebywa w zakładzie opiekuńczo-leczniczym lub w zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym,

- kombatancki – w wysokości dodatku pielęgnacyjnego,

- za tajne nauczanie – w wysokości dodatku pielęgnacyjnego,

- dla byłych żołnierzy zastępczej służby wojskowej – dodatek ten przysługuje na podstawie ustawy z dnia 2 września 1994 r. o dodatku i uprawnieniach przysługującym żołnierzom zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnionych w kopalniach węgla, kamieniołomach i zakładach wydobywania rud uranu.- świadczenia pieniężne, które przysługują na podstawie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym dla osób deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez II Rzeszę i ZSRR.

Procedura ubiegania się o emeryturę

        Decyzje o przyznaniu emerytury wydają organy rentowe właściwe ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie. Postępowanie o przyznanie emerytury rozpoczyna się po złożeniu wniosku zainteresowanego. Ubezpieczeni urodzeni po 31 grudnia 1948 r. zobowiązani są do osobistego złożenia wniosku, osoby urodzone przed tą datą mogą to zrobić za pośrednictwem płatnika składek.

Wniosek

        Osoby urodzone przed 1 stycznia 1949 r. ubiegające się o emeryturę oraz osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r., które

występują o wcześniejszą emeryturę zobowiązane są do przedstawienia dokumentów o okresach podlegania ubezpieczeniom społecznym i wysokości zarobków. Stwierdzających podstawę wymiaru składek. Dokumentem potwierdzającym wysokość wynagrodzeń jest zaświadczanie wystawiane przez pracodawcę na druku według wzoru druku ZUS – Rp 7. Istnieje również możliwość udokumentowania wysokości wynagrodzenia legitymacją ubezpieczeniową, a także na podstawie danych zawartych w umowie o pracę, pismach o powołaniu, mianowaniu oraz innych pismach, określających poziom wynagrodzenia danej osoby. W przypadku, gdy osoba starająca się o emeryturę nie może udowodnić w ten sposób wysokości wynagrodzenia może przedstawić kopię dokumentacji płacowej sporządzoną i potwierdzoną przez archiwum, przechowujące dokumentację byłego pracodawcy danej osoby.

Podstawa wymiaru

       Podstawę wymiaru emerytury dla osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r. i osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r., które ubiegają się o wcześniejsze świadczenia emerytalne wylicza się na podstawie 10 kolejnych lat kalendarzowych, z ostatnich 20 lat kalendarzowych poprzedzających bezpośrednio rok, w którym ubezpieczony stara się o emeryturę. Ubezpieczony ma prawo sam wybrać lata, z których podstawa wymiaru składek stanowić będzie podstawę do naliczenia świadczenia, pamiętając jednak o tym, że muszą to być kolejne lata nawet wówczas, gdy w niektórych z tych lat, przez okres roku lub w okresie krótszym niż rok nie były odprowadzane składki na ubezpieczenie społeczne. Na wniosek ubezpieczonego do wyliczenia podstawy wymiaru emerytur można przyjąć podstawę wymiaru składek w okresie 20 lat

kalendarzowych, wybranych z całego okresu podlegania ubezpieczeniu.

Podstawę wymiaru emerytury dla osoby, które wcześniej pobierały świadczenia przedemerytalne na podstawie przepisów o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu, stanowi zwaloryzowana podstawa wymiaru emerytury przyjęta do ustalenia świadczenia przedemerytalnego albo podstawa wymiaru ustalona na nowo.

Do wyliczenia podstawy wymiaru uwzględnia się jedynie takie składniki wynagrodzenia, od których ubezpieczony miał naliczane składki. Przy wyliczeniu podstawy wymiaru emerytury uwzględnia się również wysokość wynagrodzeń z tytułu niezdolności do pracy, a także zasiłków: chorobowego, macierzyńskiego, opiekuńczego, świadczenia rehabilitacyjnego, zasiłku wyrównawczego oraz wartość świadczeń rekompensacyjnych. Ponadto uwzględnia się kwoty zasiłku dla bezrobotnych, zasiłków szkoleniowych i stypendiów wypłaconych z Funduszu Pracy oraz uposażenie z tytułu służby wojskowej.

Termin przyznania świadczenia

       Organ rentowy wydaje decyzje w sprawie przyznania emerytury w ciągu 30 dni od momentu wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do przyznania prawa do emerytury. Po przyznaniu prawa do świadczeń emerytura zostaje wypłacona w najbliższym terminie płatności świadczenia albo w następnym terminie płatności, jeżeli okres między datą wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji, a najbliższym terminem płatności jest krótszy niż 30 dni.